Tiến trình ngoại giao giữa Mỹ và Iran đang đứng trước một khúc quanh đầy thử thách. Sau nhiều vòng thảo luận căng thẳng tại Vienna, các báo cáo mới nhất cho thấy những bất đồng sâu sắc về mặt quan điểm và lợi ích cốt lõi có thể đẩy cuộc đàm phán hạt nhân vào tình trạng bế tắc hoàn toàn. Dù cả hai bên đều bày tỏ mong muốn khôi phục Kế hoạch Hành động Chung Toàn diện (JCPOA), nhưng khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế vẫn còn quá lớn.

Những rào cản cốt lõi trong tiến trình đàm phán

Nguyên nhân chính dẫn đến sự đình trệ hiện nay nằm ở việc xác định trình tự thực hiện các cam kết. Phía Iran kiên quyết yêu cầu Mỹ phải dỡ bỏ toàn bộ lệnh trừng phạt kinh tế trước khi Tehran quay trở lại tuân thủ đầy đủ các giới hạn về làm giàu uranium. Ngược lại, Washington yêu cầu Iran phải thực hiện các bước đi hòa giải trước, đồng thời muốn mở rộng thỏa thuận để bao gồm cả chương trình tên lửa đạn đạo và ảnh hưởng của Iran trong khu vực.

Vấn đề dỡ bỏ trừng phạt

Iran xem việc Mỹ rút khỏi JCPOA vào năm 2018 dưới thời chính quyền Donald Trump là một sự vi phạm nghiêm trọng. Do đó, Tehran đòi hỏi một cơ chế đảm bảo rằng Mỹ sẽ không đơn phương rút lui một lần nữa. Tuy nhiên, chính quyền Biden hiện đang đối mặt với áp lực lớn từ Quốc hội Mỹ, khiến việc đưa ra một cam kết pháp lý lâu dài trở nên cực kỳ khó khăn.

Hoạt động làm giàu Uranium của Iran

Trong khi đàm phán kéo dài, Iran đã liên tục đẩy mạnh các hoạt động hạt nhân của mình. Việc tăng mức độ làm giàu uranium lên 60% và sử dụng các máy ly tâm tiên tiến đã khiến phương Tây lo ngại rằng "thời gian bứt phá" (breakout time) để Iran chế tạo vũ khí hạt nhân đang bị thu hẹp đáng kể. Điều này tạo ra một áp lực thời gian khủng khiếp lên bàn đàm phán.

Các "lằn ranh đỏ" không thể lay chuyển

Sự bế tắc còn đến từ những "lằn ranh đỏ" mà cả hai bên đã vạch ra. Đối với Iran, đó là quyền phát triển công nghệ hạt nhân vì mục đích hòa bình và sự phục hồi kinh tế thực chất. Đối với Mỹ và các đồng minh phương Tây, đó là ngăn chặn tuyệt đối khả năng sở hữu vũ khí hạt nhân của Tehran.

• Phía Mỹ: Muốn một thỏa thuận "dài hơn và mạnh mẽ hơn" để giải quyết các mối đe dọa an ninh khác.
• Phía Iran: Chỉ muốn tập trung vào thỏa thuận năm 2015 và bác bỏ mọi nỗ lực đưa các vấn đề phi hạt nhân vào chương trình nghị sự.
• Vai trò của IAEA: Các cuộc điều tra của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế về các dấu vết uranium tại các địa điểm chưa công bố ở Iran cũng là một điểm nghẽn lớn.

Hệ lụy của một cuộc đàm phán thất bại

Nếu các cuộc đàm phán chính thức rơi vào bế tắc, khu vực Trung Đông có thể đối mặt với một làn sóng bất ổn mới. Một sự sụp đổ hoàn toàn của JCPOA có thể dẫn đến một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân hoặc thậm chí là xung đột quân sự trực tiếp. Các chuyên gia phân tích cho rằng, nếu không có một sự đột phá ngoại giao trong thời gian tới, các bên có thể sẽ phải xem xét đến "Kế hoạch B" – vốn bao gồm các biện pháp trừng phạt khắc nghiệt hơn hoặc các hành động gây áp lực gia tăng.

Tóm lại, dù cánh cửa ngoại giao vẫn chưa hoàn toàn đóng lại, nhưng bất đồng giữa Mỹ và Iran đang trở nên trầm trọng hơn bao giờ hết. Sự thiếu hụt niềm tin chiến lược và những toan tính chính trị nội bộ của cả hai quốc gia đang biến lộ trình khôi phục thỏa thuận hạt nhân trở thành một bài toán chưa có lời giải thỏa đáng.